Үндсэн хуулийн Цэцийн дунд суудлын хуралдаанаар Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа Үндсэн хуулийн гучдугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт зааснаар 4 жил байна.” гэж заасан нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийн 2 дахь хэсгийн “Ерөнхийлөгчөөр тавин нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан, Монгол Улсын уугуул иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгоно.” гэж заасныг зөрчсөн эсэх тухай маргааныг хянан хэлэлцээд Үндсэн хуулийн зөрчил гэж дүгнэлээ.  Үндсэн хуулийн Цэцэд мэдээлэл гаргасан иргэн Д.Отгонбат “2019 онд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, дагаж мөрдөх журмын тухай хууль мөн баталж, холбогдох хууль тогтоомжуудад өөрчлөлт оруулах чиглэлийг Засгийн газарт өгсөн. Үүнд Ерөнхийлөгчийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хуваарь гаргасан. Үүний дагуу 2020 онд Ерөнхийлөгчийн хуулийг Үндсэн хуульд нийцүүлж өөрчлөх байсан. Өнөөдөр 2026 он. Үндсэндээ зургаан жил Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөд хуулиудыг нийцүүлээгүйгээс Үндсэн хуулийн зөрчил болсон. УИХ эс үйлдэхүйгээр Үндсэн хуулийн зөрчлийг бий болгож байна гэлээ.  УИХ-ын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч Ц.Сандаг-Очир “Засгийн газраас хуулийн төслийг өргөн бариагүй. Тиймээс УИХ өнөөдрийг хүртэл хуулийн төслийг хэлэлцээгүй, хууль хоорондын зөрчил байна” гэлээ.  Иймээс Цэцээс Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийг  Үндсэн хуульд нийцүүлэх дүгнэлт гаргалаа.

“Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэл Ж.Эпштейний хэрэг, түүнтэй холбоотой материалуудыг дэлгэж шүгэл үлээж, олон анхааралд хүргэв. Улмаар парламент энэ асуудалд анхаарч, ХЗДХ-ийн сайд С.Амарсайхан ажлын хэсэг байгуулахаар болов. Тэрээр “Эпштейний асуудлууд бол Монгол Улсын гадаад нэр хүнд, дотоод аюулгүй байдал, ирээдүйд учирч болзошгүй улс төрийн нөхцөл байдалтай шууд холбоотой учраас холбогдох байгууллагуудын оролцоотой ажлын хэсэг байгуулж, өргөтгөсөн байдлаар ажиллана. Яригдаад буй асуудлууд дээр мэргэжлийн экспертүүдийг оролцуулах замаар тодорхой хугацаанд нарийн дүн шинжилгээ хийж, бодитой мэдээллийг олон нийтэд өгнө. Ямар нэгэн асуудал байгаа бол тэр эргэлзээг тайлах ёстой. Хэрэв манай улсад хамааралгүй сенсац, сураг төдий асуудлыг мухарлах ёстой. Ямар асуудлууд дээр уулзалт яриа явсан, сөрөг эерэг үр дагавар юу байсныг тодорхой болгох үүднээс ажлын хэсэг байгуулж мэдээлэл өгнө” гэлээ. “Шилэн данс” ТББ-ын тэргүүн Б.Цогтгэрэлийн хувьд манай сонинд өгсөн ярилцлагадаа “2016 оны УИХ-ын сонгууль, 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай холбоотой мэдээллүүд харилцсан е-мэйл болон холбогдох баримтуудад дурдагдсан байна. Тухайн үеийн сонгуулийн нөхцөл байдал, улс төрийн өрнөл, нэр дэвшигчидтэй холбоотой мэдээллүүдийг цаг тухайд нь дамжуулсан. Мөн “60 тэрбум”-ын бичлэгийг АНУ-ын студид шинжлүүлсэн асуудалд Ж.Эпштейн  оролцсон гэдэг нь тогтоогдсон. Мөн тухайн үеийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсны дараа түүнд баяр хүргэж, баяр талархал илэрхийлсэн байдаг. Мөн Ч.Ганбат гэх хуулийн фирмийн захирал тухайн үеийн улс төрийн мэдээллүүдийг тогтмол хүргэж, харилцан дэмжлэг туслалцаа авч байсан тухай е-мэйлүүд ч байна.  Тэгэхээр одоо хамгийн гол асуудал нь дэмжлэг, туслалцаа гэдэг нь чухам юу байв гэдгийг шалгах хэрэгтэй.  Парламент энэ асуудалд Хянан шалгах түр хороо байгуулж болно. Мөн Засгийн газрын түвшинд ажлын хэсэг байгуулан ажиллаж болно гэсэн байдаг.

Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станц, нефть боловсруулах үйлдвэр, “Сэлбэ дэд төв”-ийг санхүүжүүлэхтэй холбоотой Гадаад зээллэгийн ашиглалтын тухай хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүдийн олонх дэмжсэнгүй. Хууль, тогтоолын төслийг хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх бус нийт гишүүдийн олонхи буюу хамгийн багадаа 64 гишүүний саналаар баталдаг. Гэвч энэхүү хуулийн төслийг батлахыг 61 гишүүн дэмжлээ. Ингэснээр хуулийн төсөл батлагдсангүй, хууль санаачлагчид нь буцаав.  Уг хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн Н.Алтаншагай нарын 21 гишүүн өргөн мэдүүлсэн. Төслийн агуулга нь Газрын тос боловсруулах үйлдвэр барихаар Энэтхэг улсын Засгийн газраас авсан, Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцыг барихаар БНХАУ-аас авсан хөнгөлөлттэй зээл, Сэлбэ дэд төвийг бүтээн босгохоор бонд босгож авсан зээлүүдийг өрийн хязгаараас гаргаж бүрэн зарцуулах байв. Энэ хуулийг төсөл батлагдсан бол дээрх гурван төслийг хэрэгжүүлэхэд зарцуулах зээлийн хэмжээ өрийн хязгаарт хамаарахгүй болох байлаа. Ийм хууль баталж авсан зээлээ хязгааргүйгээр бүрэн зарцуулахгүй бол эдгээр төслүүдийн бүтээн байгуулалт удаашрахаар болоод байгааг хууль санаачлагчид учирласан юм. УИХ-ын дарга С.Бямбацогт ч санал хураалтын өмнө "Энэ чухал санал хураалт шүү, гишүүд ээ. Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын бүтээн байгуулалтаа эрчимжүүлж эрчим хүчний тусгаар тогтнолоо олж авах, дотооддоо газрын тос боловсруулах үйлдвэртэй болж шатахууныхаа үнийг бууруулах ач холбогдолтой төсөл шүү" гэсэн юм. Гэвч УИХ хуулийн төслийг батлахаас татгалзлаа.  Хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцэх үед Сэлбэ дэд төвийн төслийг хуулийн төслөөс хасах ёстой гэсэн маргаан үүссэн юм. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ дахь МАН-ын бүлэг завсарлага авч хэлэлцсэн.

АН-ын Үндэсний бодлогын хороо намынхаа ерөнхий нарийн бичгийн дарга, дэд дарга нарыг сонголоо. Тус намын дарга О.Цогтгэрэл намынхаа ерөнхий нарийн бичгийн даргад С.Баярцогтыг нэр дэвшүүлэн хэлэлцүүлсэн юм. Үндэсний бодлогын хорооны 338 гишүүн санал хураалтад оролцож, 224 гишүүний саналаар С.Баярцогтыг АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. Ингэснээр АН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байсан тэрээр жинхлэгдлээ. Мөн АН-ын дэд даргаар Л.Мөнхбаясгалан, Д.Энхтуяа, Н.Ганибал, П.Мөнхтулга, Ч.Өнөрбаяр нарыг сонголоо.  Үндэсний бодлогын хуралдаанаар томилгоо хийснээс гадна бодлогын гурван журам баталжээ. АН цаашдаа бодлогын зөвлөлүүдэд хуваагдан ажиллах аж. ҮБХ 12 бодлогын зөвлөлтэй ажиллана. Түүнчлэн ҮБХ-ны хуралдаанаар Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчээ хэрхэн тодруулах процессоо баталж, УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшүүлэх эрх зүйн баримт бичгээ гаргасан байна. Ерөнхий нарийн бичгийн дарга С.Баярцогт: -Дөрөв, таван сарын турш үргэлжилсэн шинэчилсэн бүртгэл, зохион байгуулалт, Их хурлаа хийж Хяналтын ерөнхий хороо байгуулах, ҮБХ-оо байгуулж дууслаа. АН олон ургалч үзлийг уралдуулдаг, ардчилсан, нээлттэй чөлөөтэй нам. Бид цэгцтэй нам болж чадаж байгаа. Манай таван дэд дарга олон салбарыг төлөөлж, чиглэлүүдээ хариуцан ажиллана. Мөн манай намд байдаг таван фракцыг төлөөлж байгаа. Бидний өмнө маш олон ажил байна. Зургаадугаар сарын 21-нд болох аймаг, ИТХ-ын нөхөн сонгуульд бэлдэж эхэлсэн. Энэ бол бидний шинэчлэлийн хамгийн эхний сорилт болно. Таван аймаг 34 суманд нөхөн сонгууль болно. Энэ сонгуулиар АН анхны сорилтоо давна. Энэ сонгуульд маш өндөр зохион байгуулалттайгаар оролцоно” гэлээ.

 

Дархан цаазат хангай сэргэдэг бол халдашгүй эрхтэй гишүүд ялзардаг аж. Инээх дүр нүүрэндээ идэх санаа цээжиндээ гэх үг яагаад гарсан юм бол? Гишүүнийг тойргийн сонгогчдын хяналтад өгч 3-ны 2 хувийн саналаар эргүүлэн татдаг хууль гялс үйлчилбэл даврагчид гүлс хийнэ. Өөрөөр хэлбэл эргүүлэн татах эрхтэй сонгогчдын толгой дээр хулгайч гишүүн сайдууд дураараа дургиж чадахгүй шогнойно. Даварсан хулгайчдыг хазаарлах ийм хүчирхэг боломж байсаар атал хэрэглэх сортоо манууст төрдөггүй нь маанагийнх. Мэдсээр байж хэмжээгүй эрх дархтаныг хуулийн дээр залж,давруулснаа сонгогчид минь ухаар. Үүнд тэд биш бид буруутай. Тэднийг хуульд захирагдахгүй дархалснаар иргэд эрх мэдэлгүй сүрэг болжээ. Хариуцлага хүлээх хуульгүй болсон “ноёд” ямар ч хэрэг тарина. Эзгүй хээр тарвалзаж амьдарсан тархай бутархай малчдын удам хуулиа нулимаад зоргоор туйлахдаа өчүүхэн ч гудийхгүй.

Хуулийн байгууллага хулгайг нь шалгаж хүч хүрдэггүй бүлэглэлийг дүнхүү сонгогчид “бурхад” хэмээн толгой дээрээ залж ирэв. Тиймээс сонгогдсон хулгайчид буруугүй. Учир нь тэд сонгогдсон. Харин тэднийг төрийн толгойд залсансонгогчид 90 онд Монголд үрсэлсэн ардчиллын үндсийг үхүүлсэн нүгэлтнээр түүхэнд үлдэв. Тийм нүгэлтэн-бүх сонгогчдын дийлэнх учраас тэдний санал ялдаг. Сонгуулийн ялалтыг шийдвэрлэгч-дүнхүү олныг дөрөөлөгчид эрх мэдэлд хүрч эргэлт буцалтгүй хожив. Ёс зүй үнэгүйдэж, авилга хулгай дархлагдан оодорлоо. Тархи үнэгүйдэж, боловсрол хог дээр хаягдав. Сонгогчид гэгээрвэл хулгайчид төрийн толгойд заларч тонгочихгүй. Луйвар хулгайг гишүүд хийдэг-бид мэддэг. Мэдээд яах юм бэ? Бид сонгох эрхтэй ч гэмт хэрэг үйлдсэн гишүүнэээргүүлэн татах хоншооргүй. Гишүүдийн ёс суртахуун хэмжишгүй агаад халдашгүй эрхтэй. Хэмжиж болохгүй ёс зүйн ард авилга хулгай луувар дархлагдав.   

Мандатаа өвөртөлж тангаргаа өргөх ёслолоор төрийн ноёлох оргилд заларснаа мэдэрнэ. Ноёлох оргилд заларсан Танд ямар ч хууль үйлчлэхгүй. Халдашгүй дархан эрхтэй болсон тань хамгийн гол олз. Хууль биелүүлэхээ түвэгшээдэг монгол хүн хуульгүй амьдрахыг диваажин гэдэг. Хууль хүрдэггүй халилд хөл тавьж гэмээнэ томилгоо, шахаа, лиценз, тендер, концесс атганд. Тансаглах мөнгө аминых бус төсвийнх. Өөрийнх нь хураалгасан татвараас тасдаж Та өөрт нь өгөхдөө өөрөөсөө өгч буй дүр эсгэ. Таныг хувиасаа туслав гэж харанхуй сонгогч чинь баярлаж тэнэгтэнэ. Ингэ гэж гишүүн тус бүрт төсвөөс 4 тэрбумыг тараадаг. Шинэ гишүүдэд эхлээд тансаг хаус хүчирхэг жийп бүрэлзэх нь мэдээж. Гэлээ ч архаг гишүүдийн буруу гарын нууц олзны хэмжээг шинэ гишүүд тантмагц хаус жийп юу ч биш болж “Хуульгүй 4 жилээ чамлаж, үтэр түргэн амжиж баяжъя” гэдэг хувиа борлуулах овсгоо чинь эрхэм шинэ гишүүн таныг яаруулна.

Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас ноёлох оргилд нэр нүүр мөнгөө барж авирсны утга юу билээ гэж Та шанална. Хуульгүй хугацаа 4-хөн жил гэж чамлана. Иймхэн хугацаанд төр түмний төлөө тархиа ядраах тэнэглэл болох нь танигдана. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй. Бөөн ядаргаа. Өөртөө хайргүй хүн үгүйтэй адил-ард олондоо хайртай хүн яг үнэндээ УИХ-д байхгүйг ухаарна. Оргилд арай гэж гарсных баяжаад авбал буух цагт эрхэм гишүүнд улсын хөгжлөөс унацтай гэх монгол ухаан дээгүүрээ дийлж буй. Та нарын хэмжээ ердөө энэ.

Барууныг хөгжүүлсэн ардчилал Монголд хараалын бай болов. Өөдрөг яваа монголоо өөдгүй монгол дэгээдэж унагахыг харж бухимдсаар өвгөн миний нас дууслаа. Ардчиллаар явъя гэтэл авилгатай замд будилчхав. Гоё гоё төслийн үлгэрүүдэд самгардалгүй, жаахан хүч хөрөнгөө чадах ганц нэгд төвлөрүүлж, ашиглалтад оруулаад өгөөжийг хүртсэн цагт-үр дүнд хүрлээ гэж занш. Хомс тэнхээ маань үл бүтэх мөрөөдлүүдэд тарамдаж замхарлаа. Олон санаат оргож чаддаггүй. Гадны хорт хатгаас-дүнхүү Монголд дийлж амтшав. Баялаг бүтээх бизнес нь дажгүй цэцэглээд үндэсний хөрөнгөтний зиндаанд дөхвөл барууны гар хөл, хорлон сүйтгэгч гээд өргөн фронтоор дайрна. Цаазалдагсан бол цөөнгүй бизнесмэн, лидер буудуулсан. Хэн хэн буудуулах нь тааж цөхөлтгүй. Хэн хэн буудах нь ч оноож ядалтгүй. Буудах хууль алга. Буудах эх орончид бэлэн. 

Адгийн Монголд ардчилал ахдав уу? Улныхан гэгч бидэнд ардчилал ахдав уу? МАН-ын дараалсан үнэмлэхүй ялалт бахтай ч хэт тасархай нь “монгол сонгогчид хэн бэ” гэх эргэлзээ мөн үү? Мөн. Сонгогчид итгэлээрээ МАН-д ингэж нэгдсэн гэхэд сэжигтэй. Нуулгүй хэлэхэд яг л коммунист сонгууль. Бидний сэтгэхүй либериаль ардчиллаар амьдрах өдий юм уу. 4-р анги төгсөөгүй малчныг их сургуульд оруулсантай ижил-бүдүүлэг харанхуй монголчуудад барууны ардчилал, чөлөөт зах зээлийн программ хүнддэв үү. Адгийн Монголд ардчилал гоёдолгүй яахав гэж тавлан жуумалзах гүрэн ч бий дээ. Бүх сонгогч МАН руу ханардаг ч сөрөг хүчнээр цангагчид дураараа дургигч МАН-ыг хазаарлахуйц санал өгсөн. Найман жилийнхээ луйвар хулгайд МАН сөхрөөд Ц.Туваан, О.Алтангэрэл, Т.Доржханд нарын-эрх мэдэлд нугасгүйг далимдуулж, дампуурсан яамдаа АН, ХҮН-д өгч тарьсан балгаа хөнгөлөхийг санаархав. 

Төмөр замын гацааг Л.Оюун-Эрдэнэ мулталсан юм биш. Төмөр замыг орос олигархиудын захиалгаар Х.Баттулга гацаахад МАН байтугай АН-ын эсэргүүцэл мэдрэгдээгүй. Монголчуудын маллуулж буйг мэдэхийн дээдээр мэдэх-ажил хэрэгч хятадууд боомт холболтыг хүлээж цөхрөөд эцэст нь шууд оролцоход барууны хоригт сульдсан Орос ганц том түшгээ сөрөх тэнхээгүйдэж, манай төмөр зам хөдлөв. Миний болхи таамаг ийм. Женькогийн тарьсан гай 31,5 тэрбумаар тогтохгүй-боомт холболтод 10 тэрбум долларын хохирол учирна гэж Намбарын Энхбаяр шүгэлдэв. Зохиолчид аль ч намд харшилтай. Би ч тиймэрхүү. Сайд дарга болгохгүй бол жир гишүүн байж тэвчдэггүй хулгайчдынхаа хорхойг дарж, шинжлэх ухааныг шүтсэн гавлуудаар бүтцээ сэлбэж, намынхаа онолд нягтраач. Хөгжилд хурд нэмэх хөгшин залуу лидер танай намуудад байна уу? Байвал ардчиллыг үерлэн дэмжих багачууд жилээс жилд олширч гарааныхаа зураан дээр тэмүүлж байна. Намаа самарчаад ялалт өгсөнгүй гэж туних шившиг. Юун түрүү багаар ажиллаж сур. Дарга болох амбицаа аль ч намынхан нэгд эрэмбэлдгээ боль. Улсаа баяжуулж, ядуусаа өөд татахаа голлодог лидер Монголд алга. Өвгөн би хоёр гол намдаа ухаан суухыг ерөөж бичдэг. Сайн муу хэлүүлсэн залуус ная гарсан буурайг энэ үүдээр харах эсэхээ өөрсдөө мэд-би гуйхгүй. Та нарыг бурхан өршөөг.

Гадаад дотоодоос санхүүжилттэй, аюулгүй байдал тусгаар тогтнол гэх хийрхэл нь буцалсан ТББ олонтой улсад гадны хөрөнгө орж ирдэггүй аж. “Гадны хөрөнгө оруулалт их, гаднаас авдаг зээл бага” байхыг зохистой харьцаа гэдэг. Гэтэл манайх гадны хөрөнгө оруулалтыг хаагаад өндөр хүүтэй гадны зээлийг ихэсгэх замаар амиа зогоож үр удмаа өрөнд унагав. Хуулийн орчин Монголд гэнэт хувирч гадныхан хөрөнгөө алдах эрсдэл их. Тооцоотой хөрөнгө оруулагчид зугтсан шалтаг ердөө энэ. Манай ордууд аварга хэрэглэгч Хятадтай хилэлдэг нь барууны хөрөнгө оруулалтыг татаж, өөдлөх ганц өгөгдөл. Энэ өгөгдлийг “чулуу” болго.

Эрх баригчдын нэр хүнд навс унав. Тэд эх орноо сайхан болгоё гэж тэмүүлсэн нь үнэн хөөрхий. Ардчилал чөлөөт зах зээлийг сонгоод зүтгэсэн юм зайлуул. Гэвч мөрөөдөл нь үлгэр мэт аяндаа бүтсэнгүй. Эх орон хөгжих сайхан ч өөрөө баяжих бүр гоё ньявцын дунд тэдний шуналыг бадраав. Улсаа шударгаар удирдах ярвигтай тул халиранхай эрх баригч нар дүнхүү олноо зальдахаар сул олзонд хошуурлаа.Насаараа тансаглахад гарын ая даах бэл хураахгүй аваас нэр нүүр, мөнгөө барж гишүүн болсны ашиг юу билээ. Оргилд арай гэж гарсных баяжиж аваад буувал өөрт-улсын хөгжлөөс унацтай. Хүн төрөлхтөний хөгжлийн загвар судалж барагдахгүй-бөөн ядаргаа. Улсаа хөгжүүлэх бадрангуй мөрөөдөл-дов жалгын аминцар монгол мэхэнд сөхрөв. Залхуу монголчууд зах зээлийн шударга өрсөлдөөнөөс шантарч шогнойв. Бид бусдын адил баяжих дуртай ч мэдээж сул олзоор. Өөртөө хайргүй хүн байдаггүй ч олондоо хайртай нь бас алга. Улсаа хөгжүүлэх эх оронч үзлийг нүүдэлчний аминцар шунал дийллээ.  

Аль нам ялах-ард түмэнд түй ч үгүй. Учир нь тэд бүгд хулгайч. Хулгайч хулгайчаа ялах-олонд ашиггүй. Нийтийн давлагаагаар хулгайчдыг үсгүй хусвал сая цэвэршинэ. Үүний төлөө нийтээр зүтэг. Биесээ барьж идэхээр тэмцэлдэж буй хулгайч бүлэглэлүүдийг төр засгийн тавцангаас орвонгоор нь хус. Нэгийг хусаад нөгөөг үлдээвэл юу ч өөрчлөгдөхгүй. Бүлэглэлүүд цөм ав адил хулгайчид гэдэгт бүү эргэлз гэдгээ давтая. Төр засгийн толгойд нэг ч хулгайч бүлэглэл үлдээхгүй гэх зорилго тавиад түүнийгээ хэрэгжүүлбэл шударга ёс тогтоно. Хулгайч бүлгийг хулгайч бүлэг ялснаар хожил гарахгүй. Ялсан хулгайч бүлэг дархлагдаж ганцаараа даналзана. Луйвар хулгайг хүн ам нийтээрээ элбэж дийлсэн цагт л эх орон гүйцэд цэвэршинэ гэж мэд. Феодализмээс капитализмыг харайхаар 70 жил нисээд “Их өр” гэгчтэй газардсан сургамж саяхных. Магтсаар байж малыг минь барж, маажсаар байж голыг минь таслах дөхсөнийг бүү март.

                                                                                                           2026-04-25

Нийтлэлч Доржготов

Нэн их хуурайшилттай: Өмнөговь, Сүхбаатар, Дорноговийн ихэнх нутаг, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Өвөрхангай, Дундговийн өмнөд хэсгээр хуурайшилт нэн их байна.

Их хуурайшилттай: Дархан, Сэлэнгэ, Говьсүмбэр, Дорнодын ихэнх нутаг, Завханы өмнөд, Баян-Өлгий, Увс, Төв аймгийн баруун, Өвөрхангай, Дундговь, Дорноговь, хойд хэсэг, Ховд, Говь-Алтай, Баянхонгор, Хөвсгөл, Булган, Хэнтийн зарим газраар хуурайшилт их байна.

Дунд зэргийн хуурайшилттай: Хөвсгөлийн баруун, Завханы хойд, Төв аймгийн зүүн, Архангайн өмнөд, Төв аймгийн зүүн хэсэг, Булган, Хэнтийн зарим газраар хуурайшилтийн зэрэг дунд түвшинд байна.

Иймд иргэд, малчид та бүхэн ой хээрийн бүсэд зорчихдоо галын аюулгүй байдлыг чанд сахиж, ил гал гаргахгүй байхыг онцгойлон анхааруулж байна.

Эх сурвалж: ЦУОШГ

Салхины хурд тал хээр болон говийн нутгаар түр зуур секундэд 18-27 м хүрч буюу аюултай үзэгдлийн хэмжээнд хүрсэн аж. Мөн Баянхонгорын Баянговьд секундэд 29, Ховдын Зэрэг, Говь-Алтайн Шарга, Баянхонгорын Богд, Баянцагаан, Өмнөговийн Цогт-Овоо, Манлайд 28 метрт хүрч буюу онц аюултай үзэгдлийн хэмжээнд хүрч салхилжээ.

Хуралдаанаар Батлан хамгаалах яамны харьяа байгууллагын дарга нар өөрсдийн хариуцсан чиглэлээр өгөгдсөн үүргийн биелэлт болон үйл ажиллагаанд тулгамдаж буй асуудлуудын талаар товч илтгэл танилцууллаа.

Мөн үеэр Батлан хамгаалахын сайд Д.Батлут Монгол Улсын Засгийн газраас баримталж буй хэмнэлтийн бодлогын хүрээнд салбарын үйл ажиллагааг оновчтой зохион байгуулах чиглэлээр салбарын хэмжээнд ажлын байрны орон тоог нэмэгдүүлэхгүй байх, шинээр ажилтан авахыг түр хязгаарлах горимд шилжихийг үүрэг болгов.

Түүнчлэн төсвийн урсгал зардлыг хэмнэх зорилгоор хурал, зөвлөгөөнийг зохион байгуулах хэлбэрт өөрчлөлт оруулж, гадаад болон дотоодын биечлэн уулзах зайлшгүй шаардлагатай уулзалтаас бусад бүх шатны хурал, зөвлөгөөнийг цахим хэлбэрээр явуулж, томилолт болон зохион байгуулалтын зардлыг бодитойгоор бууруулахыг даалгав.

Хуралдааны төгсгөлд салбарын хэмжээнд зарласан "Хүн төвтэй хөгжил, шинэчлэлтийн жил"-ийн хүрээнд хийгдэж буй ажлуудыг эрчимжүүлж, үүрэг даалгаврын гүйцэтгэлийг чанаржуулахыг онцгойлон анхааруулснаар хуралдаан өндөрлөлөө.

Гэвч бодит байдал дээр энэхүү амлалт улс төрийн тохироо, албан тушаалын наймаа, эрх мэдэл хуваарилалтын далд наймаанд замхарч, өр төлөөсийн томилгооны сүлжээнд дарагдаж буй. Үндсэн чиг үүргийн дөрвөн яамд үлдэнэ гэж мэдэгдсэн ч Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Хууль зүй, дотоод хэргийн яам зэрэгт дэд сайдын албан тушаал хэвээр үлдэж, улс төрийн томилгоо үргэлжилсэн нь Н.Учрал хэлсэндээ хүрч чаддаггүй, хулчгар байрын харагдуулав. Ялангуяа Д.Мөнх-Эрдэнийн томилгоо олон нийтийн эргэлзээг улам нэмэгдүүлэв. Түүнийг авлигын хэрэгт нэр холбогдсон, нэр цэвэр биш улстөрч хэмээн шүүмжилж байгаа бөгөөд ийм нөхцөлд Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд үлдэж, төрийн ордонд нөлөөтэй байр суурь эзэлж буй нь ёс зүйн ноцтой асуудал дагуулж байна. Шударга ёс ярьж буй Засгийн газар өөрөө ийм маргаантай намтартай хүмүүсийг дэмжин авч үлдэж байгаа нь шинэчлэл хүсээд хэрэггүй бөгөөд үе үехэн авлига, хээл хахуульд нэр холбогддог ах нарынхаа утсан хүүхэлдэй болж хувирчээ л гэж харагдаж байна. А.Амундра өөрийг нь гэрчийн хамгаалалтад авбал Б.Энхбаяр нартай холбоотой хэргүүдийг дэлгэнэ хэмээн мэдэгдсэн нь бий. Хэрэв энэ нь үнэн бол эрх мэдэлтнүүдийн хоорондын тохироо, харилцан хамгаалалт, “чимээгүй эвлэрэл” бодитоор оршиж байж болзошгүйг үгүйсгэх аргагүй. Нэгэн цагт Д.Амарбаясгалан, Б.Энхбаяр нарын хоорондын зөрчил, түүнийг дагасан томоохон гэмт хэргийн шинжтэй байж болох хэргүүд ийнхүү улс төрийн тохиролцооны цаана дарагдаж үлдэж байна гэх хардлага ч олон нийтийн дунд бий.

Н.Учралын Засгийн газрын бүтэц үнэн хэрэгтээ улс төрийн ашиг сонирхлын дахин хуваарилалт болж хувирсныг түүний томилгоонуудаас дүгнэж болохоор байна. Хулгай, луйвар, авлигад нэр холбогдсон хүмүүсийг төрийн өндөр албан тушаалд томилж, хамгаалж үлддэг тогтолцоотой байхад шударга ёсны тухай ярих нь цагийн гарз болж байх шиг. Төрийн ордон авлигад нэр холбогдсон хүмүүсийн орогнодог газар болж хувирсан байхад жирийн иргэдээс шударга ёс шаардах нь өөрөө шударга бус үзэгдэл юм.

Ийм бүрэлдэхүүнтэй, ийм зарчмаар бүрдсэн Засгийн газар тогтвортой, урт настай байна гэж найдах ч бэрх. Парламентын дэмжлэг авахын тулд улс төрийн барьцаанд орж, эрх баригч Монгол Ардын Нам доторх зөрчил, бүлэглэлийн тохиролцоонд автсан нь Учралын тэргүүлж буй Засгийн газрын бодлогын бие даасан байдлыг нь сулруулна. Эрх мэдлийн дотоод зөрчил ил тод болсон ийм нөхцөлд энэ Засгийн газар урт хугацаанд тогтвортой ажиллана гэж үзэхэд бэрх, харин богино настай байх магадлал нь илүү өндөр байна. Тэгээд ч зарчим бус тохиролцоон дээр тогтсон Засгийн газрын нас урт байдаггүй жамтайг Н.Учрал өөрөө ч гадарлана биз. Нөхцөл байдал өөрчлөгдөхгүй бол энэ танхим нэг жилийг давж тогтох нь ч эргэлзээтэй, харин түүнээс өмнө улс төрийн дараагийн тохироонд зам тавьж өгөх хувилбар илүү бодитой болж мэднэ.

https://www.shuud.mn/a/561657

-Олон улсын геополитикийн өрсөлдөөн ширүүсэж, бүс нутгийн хямрал, мөргөлдөөнтэй холбоотойгоор шатахууны үнэ өсөх, нийлүүлэлт тасалдах эрсдэл үүсч байна. Үүнтэй холбогдуулан Монгол Улсын Засгийн газрын гуравдугаар сарын 25-ны хуралдаанаар хаврын тариалалтад шаардлагатай шатахууны нөөц бүрдүүлэх, хангалтыг зохион байгуулах арга хэмжээг яаралтай хэрэгжүүлэхийг АҮЭБЯ-ны сайд болон ХХААХҮЯ-ны сайд нарт үүрэг болгосон. Ийнхүү хоёр яам хамтарч ажиллаад, түлш нийлүүлэгч аж ахуйн нэгжүүдэд санал тавьж, уулзалт хийсэн. Үүний үндсэн дээр зөвхөн хаврын тариалалтын зориулалтаар 10 сая литр шатахууныг тухайн өдрийн ханшаар олгоно гэж тохирсон. Тэр ханш нь 3400 төгрөг байсан. Ингээд өнөөдрийн байдлаар 13 түлш импортлогч аж ахуйн нэгжтэй, дөрвөн сая 570 мянган литр түлшийг 3400 төгрөгөөр нийлүүлэхээр гэрээ байгуулах ажлыг Хөдөө аж ахуйн корпораци гардан зохион байгуулан ажиллаж байна. 10 сая литрээс 7 сая 50 мянган литр түлшийг нь 20 аж ахуйн нэгж нийлүүлэх боломжтой гэдгийг хэлсэн. Бусад аж ахуйн нэгж нь нөөцгүй болсон гэдгээ мэдэгдсэн. Үлдсэн гурван сая орчим түлшний гэрээг өнөөдөр (өчигдөр) хийж байна. Гэрээ хийгдсэн 4 сая 570 мянган литр түлшнээсээ Хөдөө аж ахуйн корпораци хаврын тариалалт болон уриншийн мэдээг үндэслэж, 1 га тутамд 10 литр түлш олгохоор норм тогтоосон. Үндсэн норм нь ийм байдаг. Энэ нормоор бэлэн төлөлтөөр дизель түлшийг олгоод ажиллаж байна. Өнөөдрийн хувьд 4 сая 570 орчим литр түлшний захиалга ирсэн байна.

 

-Бэлэн төлөлтөө хийсэн аж ахуйн нэгжүүдэд зөвшөөрлийн хуудсын дагуу олгоод явж байгаа. Өнөөдрийн байдлаар бэлэн төлбөрөө төлж авсан нь 165 тариаланч, иргэн, ААН-д 1 сая 969 мянга орчим литр түлшний зөвшөөрлийн хуудас өгч, шатахуун нийлүүлэгчдээсээ татан авах ажиллагааг эхлүүлээд явж байна. Энэ жил хаврын тариалалт хийнэ гэж мэдээ өгсөн талбайд олгож байгаа. Тухайн ААН-ийн тариалалт хийх талбайгаас хамаарч түлшний хэмжээ хамаарна гэсэн үг.

-Хугацааны хувьд түлш импортлогч, нийлүүлэгчидтэйгээ дөрөвдүгээр сарын 15-ныг хүртэл 3400 төгрөгийн үнээ барина гэж гэрээ байгуулсан. Энэ сарын 15-ны дотор манай тариаланчид татан авалтаа хийх ёстой. Түлшний захиалгаа Хөдөө аж ахуйн корпорац руу утсаар холбогдож өгнө.

-Манайх өнгөрсөн долоо хоногт Хөдөө аж ахуйн корпораци руу хандаад хүсэлтээ өгсөн. Харин төлбөрөө 100 хувь төлөөд баталгаажуулах юм билээ. Тэгээд зөвшөөрлийн бичгээ ирж аваарай гэсэн. Төлбөрөө төлсөн бол колонк дээрээ очоод түлшээ авчих юм билээ. Тариалах талбайгаас хамаараад 1 га талбайд 10 литр түлш бодоод өгсөн. Манайх 750 га талбайдаа 3400 төгрөгөөр тооцоод 7500 литр түлш авсан. Энэ хаврын тариалалтын ажил өнөө маргаашгүй эхлэх гэж байна. Хөнгөлөлттэй үнээр түлшээ авч, хаврын ажлаа эхлүүлэхэд бэлэн боллоо. Манайх гэхэд өнөөдөр (өчигдөр) түлшээ аваад маргаашнаас ажилдаа гарах гээд байж байна. Энэ шийдвэрийг цаг үеэ олсон хэрэгтэй зүйл гэж харж байгаа. Мөн энэ жилийн хувьд цаг агаарын нөхцөл харьцангуй тогтвортой байвал тариалалтын ажлыг хугацаанд нь амжуулж, ургацын гарцад эерэг нөлөө үзүүлнэ гэж найдаж байна.

Шатахууныг тариланчдад хүртээмжтэй, бага үнээр нийлүүлж байгаа нь бидэнд хамгийн чухал дэмжлэг боллоо. Хаврын тариалалтын ид ачааллын үед шатахууны тасалдал үүсэхгүй байх нь хамгийн чухал байдаг. Цаашид ийм төрлийн дэмжлэгийг тогтмол хэрэгжүүлбэл газар тариалангийн салбарт үр ашгаа өгнө гэж бодож байна.

 

Угсармал орон сууцуудыг дулаалснаар эрчим хүчний хэрэглээг 31 хувиар хэмнэж, иргэд ая тухтай орчинд амьдрах нөхцөл бүрдэх, барилгын ашиглалтын хугацаа уртсах зэрэг олон давуу талтай юм.

Тухайлбал, “Улаанбаатар хотын орон сууцны эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх” төслийг 2023–2027 онд хэрэгжүүлж, өнөөдрийн байдлаар эхний ээлжийн 45 барилгын дулаалгын ажил үргэлжилж байна.

Тухайн байршилд өнөөдөр албаны хүмүүс ажиллалаа.

Энэ үеэр УБЗАА-ны Хотын инженерийн дэд бүтцийн газрын дарга, ерөнхий инженер Л.Алтангэрэл “Улаанбаатар хотын хэмжээнд байгаа 1077 угсармал орон сууцыг үе шаттай дулаалж байна. 2025 оны байдлаар 370 блок орон сууцыг дулаалсан. 2025-2027 онд “Улаанбаатар хотын орон сууцны эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх” төслийн хүрээнд нийт 210 орчим блок угсармал орон сууцыг дулаална. Үүнээс 2025-2026 онд 115 блок орон сууцыг дулаална. Дулаалгад эрдэс хөвөн ашиглаж, металл фасад, хөнгөн цагаан рам барьж байна. Фасадаас гадна дээврийн дулаалга, дээврийг мембранаар солих, узель солих ажил хийгдэнэ. Дулаалгад эрдэс хөвөн ашиглаж байгаа нь их онцлогтой. Эрдэс хөвөн нь гал дэмждэггүй, насжилт удаан, чийг татах зэрэг хүндрэлтэй байдал үүсгэхгүй.

Нийслэлээс гал дэмждэг хөөсөн дулаалгыг зогсоож, эрдэс хөвөн, металл, чулуун фасад бүхий орчин үеийн чанартай материалаар барилга орон сууц дулаалж, барихыг дэмжиж байгаа. Үүний нэг жишээ бол энэхүү төсөл. Угсармал орон сууцны дулаалгын чанар, аюулгүй байдалд иргэд хөндлөнгийн хяналт тавьж байгаа” гэдгийг онцоллоо.

Улаанбаатар хотын хэмжээнд байгаа 1077 угсармал орон сууцыг дулаалснаар Дулааны 2 дугаар цахилгаан станцын үйлдвэрлэж буй дулаантай тэнцэхүйц хэмжээний дулааны эрчим хүчийг хэмнэх тооцоо гарчээ.

“Улаанбаатар хотын орон сууцны эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх” төслийн ахлах мэргэжилтэн С.Түвшинхүү “Угсармал орон сууцны дулаалгын ажлын гүйцэтгэлд өдөр тутмын байнгын хяналт тавьж байна. Германаас мэргэжилтэн ажиллаж байна. Долоо хоног тутамд бүх барилгаа эргэж, чанартай материалуудыг технологийн дагуу хэрэглэж байна уу гэдгийг хянадаг. Галд шатдаггүй эрдэс хөвөн материалтай 15 см зузаан дулаалгыг хананд технологийн дагуу бэхэлж суулгаж байна. Энэ харагдаж байгаа хөх өнгөтэй материал бол салхи нэвтрүүлдэггүй дотроос үүссэн чийгийг чөлөөтэй гадагш гаргадаг “амьсгалдаг тууз” гэж ч нэрлэдэг. Технологийн дагуу зааг завсаргүй бүрж, мөн металл өнгөлгөөг хийж байна” гэв.

Угсармал орон сууцны дулаалгын ажлыг гүйцэтгэж байгаа "Буяннэмэх интер" ХХК-ийн захирал Б.Хишигбаяр “Баянгол дүүргийн 14 дүгээр хорооны нутаг дэвсгэрт нийт 5 блок байрны дулаалгын ажлыг гүйцэтгэж байна. Оршин суугчид тун сэтгэл ханамжтай, илүү дулаахан болсныг хэлж байна. Фасад засвар нэгдүгээр сараас эхэлсэн. Тавдугаар сарын 30-нд дуусгах төлөвлөгөөтэй байгаа” гэлээ.

“Улаанбаатар хотын орон сууцны эрчим хүчний үр ашгийг дээшлүүлэх” төслийн санхүүжилтийг Хот байгуулалт, барилга, орон сууцжуулалтын яам, нийслэлийн хөрөнгө оруулалт, Германы олон улсын хамтын ажиллагааны байгууллагын буцалтгүй тусламжаар хэрэгжүүлж байна. Үндсэн хэрэгжүүлэгчээр Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын алба ажиллаж байна. Энэхүү дулаалгын төслийг үр ашигтай, иргэнд ээлтэй байдлаар төлөвлөж, оршин суугчид хяналт тавин ажиллаж байгааг албаны хүмүүс онцолж байна.

Нийтэлсэн: НЗДТГ-ын хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтэс

Шинээр сонгогдсон болон улиран томилогдсон дарга нар тухайн дүүрэг, орон нутагт намын үйл ажиллагааг идэвхтэй, үр дүнтэй удирдан зохион байгуулах, гишүүдийн эв нэгдлийг хангах, бодлогын хэрэгжилтийг хангах өндөр хариуцлагатай үүргийг хүлээж байна.

 

 

Өвөрхангай, Төв аймгийн нутаг, Дундговийн хойд, Сэлэнгийн өмнөд, Хэнтийн баруун хэсгээр цасан шуурга шуурна.

12-нд төвийн аймгуудын нутаг, говийн аймгуудын нутгийн хойд, зүүн аймгуудын нутгийн баруун хэсгээр, 13-нд нутгийн зүүн хагаст нойтон цас, цас орж, цасан шуурга шуурч, нутгийн өмнөд хэсгээр хүчтэй салхи, шороон шуурга шуурч, үзэгдэх орчин хязгаарлагдаж, зам даваа гүвээнд халтиргаа гулгаа, мөстөлт үүсэж, ихэнх нутгаар 10-20 градусаар эрс хүйтрэхийг онцгойлон анхааруулж байна. 

Ихэнх нутгаар үүлэрхэг. Төвийн аймгуудын ихэнх нутаг, говийн аймгуудын нутгийн баруун болон хойд, зүүн аймгуудын нутгийн баруун хэсгээр бороо, нойтон цас, цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи нутгийн зүүн хэсгээр баруун өмнөөс баруун хойш эргэж, бусад хэсгээр баруун хойноос секундэд 6-11 метр, говь, тал, хээрийн нутгаар салхи секундэд 18-20 метр, зарим үед секундэд 24 метрийг давж ширүүсэж, шороон шуурга шуурна. Увс нуур болон Дархадын хотгор, Завхан голын эх, Идэр, Тэс голын хөндийгөөр -14...-19 градус, Алтай, Хангай, Хөвсгөлийн уулархаг нутаг, Хүрэнбэлчир орчим, Орхон, Сэлэнгэ, Хараа, Ерөө голын хөндийгөөр -8...-13 градус, Их нууруудын хотгор, Хангайн нурууны өвөр бэлээр -2...-7 градус хүйтэн, говийн бүс нутгийн баруун өмнөд хэсгээр +4...+9 градус, говийн бүс нутгийн зүүн өмнөд хэсэг, Дорнод, Дарьгангын тал нутгаар +13...+18 градус дулаан, бусад нутгаар +3...-2 градус хүйтэн байна.

УЛААНБААТАР ХОТ ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 7-12 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. Өмнөх хоногоос 9 градусаар хүйтэрч, 0...+2 градус дулаан байна.

БАГАНУУР ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 7-12 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. 0 градус орчим байна.

ТЭРЭЛЖ ОРЧМООР: Үүлэрхэг. Цас орж, цасан шуурга шуурна. Салхи баруун өмнөөс хойш эргэж секундэд 6-11 метр, зарим үед секундэд 14-16 метр хүрч ширүүснэ. Өмнөх хоногоос 4 градусаар хүйтэрч, 0 градус орчим байна.

Эх сурвалж: ЦУОШГ